Selen – Właściwości, Rola w Odporności i Tarczycy
Selen (Se), zaliczany do niezbędnych dla życia minerałów śladowych (mikroelementów), jest pierwiastkiem o znaczeniu krytycznym dla prawidłowego funkcjonowania i rozwoju organizmu ludzkiego. Badania na zwierzętach i u ludzi niezmiennie potwierdzają jego niezbędność. Niskie spożycie selenu wiąże się z poważnymi zaburzeniami metabolicznymi i podwyższonym ryzykiem wielu chorób przewlekłych.
Rola Biologiczna i Mechanizm Antyoksydacyjny
Całkowita zawartość selenu w ustroju człowieka szacowana jest na 3 do 30 mg i jest ściśle uzależniona od diety. Selen występuje we wszystkich tkankach, a jego największe stężenie obserwuje się w nerkach, wątrobie, śledzionie, trzustce i jądrach.
Peroksydaza Glutationowa (GPx)
Kluczowa funkcja selenu polega na tym, że jest on integralnym składnikiem centrum aktywnego potężnego enzymu antyoksydacyjnego – peroksydazy glutationowej (GPx).
- Współdziałanie: GPx, działając synergicznie z witaminą E, stanowi pierwszą linię obrony, zapobiegając uszkodzeniu błon komórkowych i innych struktur komórkowych przez wolne rodniki (reaktywne formy tlenu).
- Wpływ Niedoboru: Niski poziom selenu (a co za tym idzie, niska aktywność GPx) wiąże się z podwyższonym ryzykiem:
- Chorób sercowo-naczyniowych
- Nowotworów (pomaga komórkom zachować prawidłową szybkość procesów wzrostu i obumierania, przez co chroni je przed zezłośliwieniem)
- Stanów zapalnych
- Przedwczesnego starzenia się i powstawania zaćmy
Występowanie Selenu w Pożywieniu
Zawartość selenu w produktach spożywczych jest wysoce zróżnicowana i zależy od zawartości tego pierwiastka w glebie, na której uprawiane są rośliny.
Główne Źródła Pokarmowe:
- Artykuły Zbożowe: Dostarczają przeciętnie 5% do 35% ogólnego spożycia selenu w diecie. Do źródeł należą pszenica, chleb żytni, a także drożdże piekarnicze.
- Mięso i Ryby: Stanowią źródło do 40% selenu z diety. Zaliczamy tu makrelę wędzoną, śledzia, cielęcinę i inne mięsa.
- Warzywa i Owoce: Dostarczają stosunkowo niewiele, nie więcej niż 5%. Przykłady to kapusta biała, cebula, jabłko i marchew.
Straty Związane z Obróbką Termiczną
Obróbka cieplna żywności, zwłaszcza w wysokiej temperaturze, może powodować ubytek selenu nawet do 40% (najmniejsze przy gotowaniu, największe przy smażeniu i pieczeniu).
- Mięso: Straty sięgają od 13% do 40%.
- Produkty Zbożowe i Warzywa: Ubytki wynoszą 10% do 30%.
Selen w Służbie Odporności i Detoksykacji
1. Układ Immunologiczny – Właściwości Antywirusowe
Selen jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania układu immunologicznego i wykazuje właściwości antywirusowe.
Shutterstock
- Grasica i Leukocyty: Niski poziom selenu jest związany z gorszym funkcjonowaniem grasicy (głównego gruczołu układu odpornościowego) i osłabionym działaniem białych krwinek.
- Suplementacja: Stwierdzono, że suplementacja selenu prowadzi do poprawy i/lub przywrócenia odporności. Pobudzanie odporności może odgrywać rolę w zwalczaniu wirusów, np. opryszczki wargowej i półpaśca.
- Badania na Limfocytach: W jednym z badań, u osób o normalnym stężeniu selenu, suplementacja 200 mikrogramów jonów selenu dziennie zwiększyła zdolność limfocytów do niszczenia komórek rakowych o prawie 20% oraz zwiększyła aktywność naturalnych komórek zabójczych (NK) o ponad 80%. Fakt, że korzyści wystąpiły u osób bez niedoborów, sugeruje, że suplementacja może zwiększać odporność niezależnie od bazowego poziomu.
2. Detoksykacja i Pomoc dla Wątroby
Selen wzmacnia działanie i ułatwia syntezę peroksydazy glutationowej, w której skład wchodzi glutation – najważniejszy składnik detoksykacyjny organizmu. Wątroba, jako główne laboratorium chemiczne, wykazuje szczególnie duże stężenie glutationu.
Glutation pomaga usunąć lub zmniejszyć szkodliwość szerokiego spektrum substancji: pestycydów, hormonów, produktów końcowych przemiany materii, leków oraz metali ciężkich.
Antagonizm Wobec Metali Ciężkich
Selen jest potężnym antagonistą metali ciężkich:
- Kadm: Hamuje przyswajanie kadmu (np. z dymu tytoniowego) i zwiększa jego wydalanie.
- Rtęć, Ołów, Glin: Selen wiąże organiczne i nieorganiczne postaci rtęci oraz antagonizuje ołów i glin.
- Neutralizacja Nadtlenków: Szczególne znaczenie ma zdolność selenu do neutralizacji nadtlenków lipidowych, które uszkadzają błony komórkowe, białka i DNA, zwiększając ryzyko chorób układu krążenia i mutacji komórek.
Profilaktyka Chorób Przewlekłych i Inne Zastosowania
1. Profilaktyka Nowotworowa
Selen jest jednym z najważniejszych składników odżywczych odpowiedzialnych za ochronę komórek. Amerykańska Komisja ds. Żywności i Żywienia po analizie badań stwierdziła, że „niskie spożycie selenu lub zmniejszone stężenie selenu we krwi wiąże się z podwyższonym ryzykiem nowotworów wśród ludzi”.
- Mechanizm: Selen pobudza reakcję układu immunologicznego i chroni komórki przed zezłośliwieniem.
- Największe Znaczenie: Przeciwrakowy wpływ selenu jest bardziej widoczny u mężczyzn niż u kobiet i jest najważniejszy w zapobieganiu nowotworom układu oddechowego i żołądkowo-jelitowego.
2. Układ Sercowo-Naczyniowy
Istnieje silny związek statystyczny między niskim spożyciem selenu a częstymi przypadkami chorób sercowo-naczyniowych (i vice versa). Selen wpływa na trzy kluczowe czynniki ryzyka:
- Odkładanie się cholesterolu w naczyniach krwionośnych.
- Współczynnik cholesterolu dobrego (HDL) do złego (LDL).
- Lepkość płytek krwi.
Wpływ ochronny selenu jest szczególnie widoczny u palaczy. Suplementacja selenu powinna stanowić element każdego programu powrotu do zdrowia po ataku serca lub udarze.
3. Płodność Mężczyzn i Tarczyca
- Płodność: Selen jest ważny dla płodności mężczyzn. Chroni komórki nasienia przed uszkodzeniami oksydacyjnymi i pomaga utrzymać dużą ilość plemników w nasieniu.
- Tarczyca: Selen jest potrzebny tarczycy do produkcji aktywnej postaci hormonu T3 i pomaga regulować jego ilość.
4. Oczy i Proces Starzenia
Oczy są jednymi z tkanek najbardziej podatnych na uszkodzenia spowodowane przez wolne rodniki. Prawdopodobnie ze względu na tę wrażliwość, w zdrowej tkance oka znajduje się nieproporcjonalnie duże stężenie antyoksydantów (takich jak selen, witamina C i E oraz karotenoidy, np. luteina).
- Patologie: Uszkodzenia mogą powodować lub pogarszać stany zwyrodnieniowe, takie jak zaćma i zwyrodnienie plamki.
- Badania: Stwierdzono, że poziom selenu w cieczy wodnistej oka i surowicy krwi u pacjentów z zaćmą był dużo niższy (stanowił tylko $\text{60\%}$ poziomu) niż w grupie kontrolnej.
5. Stany Zapalne (RZS, Łuszczyca)
Poziom selenu i peroksydazy glutationowej jest często niski u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów (RZS), wypryskami i łuszczycą.
- Rola GPx: Niedobór selenu potęguje uszkodzenia tkankowe, ponieważ niska peroksydaza glutationowa jest ważna w zmniejszaniu produkcji zapalnych prostaglandyn i leukotrienów.
- Terapia: Suplementacja 50 do 200 mikrogramów selenu w połączeniu z 200 do 400 IU witaminy E może przynieść istotne korzyści w RZS i innych stanach zapalnych, wykorzystując ich synergiczne działanie antyoksydacyjne.
6. Ciąża i Zdrowie Noworodka
Selen jest niezbędny dla właściwego wzrostu i rozwoju płodu.
- Zapotrzebowanie: W czasie ciąży wzrasta zapotrzebowanie na selen. Poziom selenu jest często niski u noworodków o małej wadze ciała.
- Wskazanie: Wskazana jest suplementacja selenu ($\text{200}$ mikrogramów) w czasie ciąży i laktacji ze względu na bezpieczeństwo i zwiększone zapotrzebowanie.
Suplementacja Selenem – Postacie i Wchłanianie
Formy Selenu
Nie wszystkie suplementy selenu są jednakowe. Selen jest dostępny w postaci organicznej (lepiej wchłanianej) i nieorganicznej.
- L-Selenometionina (Postać Organiczna):
- Jest to selen związany z aminokwasem metioniną (cząsteczka siarki zastąpiona przez selen).
- Jest bardzo dobrze przyswajalną postacią.
- Mechanizm: Przenika przez ścianę jelit, jest zatrzymywana przez organizm i równomiernie transportowana do tkanek, w tym przenika barierę krew-mózg.
- Drożdże Bogate w Selen:
- Zawierają szerokie spektrum organicznych związków selenu (L-selenometioninę, selenopeptydy, selenolipidy).
- Zaleta: Szerokie spektrum związków zwiększa biodostępność selenu w różnych miejscach absorpcji, co pozwala na lepsze wykorzystanie i dłuższe utrzymywanie się selenu we krwi.
- Ważne: Preparaty zawierające drożdże nie są wskazane dla osób z nasiloną kandydozą.
Zalecenia Dotyczące Suplementacji
- Optymalna Dawka: Optymalna porcja jonów selenu to $\text{100}$ do $\text{200}$ mikrogramów dziennie.
- Jakość: Należy wybierać naturalne preparaty standaryzowane, które nie zawierają sztucznych dodatków (cukru, soli, skrobi, konserwantów). Ciemne szkło buteleczki jest najlepszą ochroną dla składników.
- Konsultacja: Preparaty najlepiej nabywać w aptekach, a wyboru dokonać po konsultacji z farmaceutą.
